آسان شدن «حق طلاق» یعنی حمایت از زنان؟
عالیه شکربیگی
اصلاح قوانین مربوط به مهریه و طلاق، بار دیگر موضوع «حمایت حقوقی از زنان» را به یکی از محورهای گفتوگوی رسانه ای تبدیل کرده است،
بر اساس آنچه درباره طرح جدید مطرح شده، در شرایطی مشخص، زن در صورت بذل حقوق مالی خود میتواند درخواست طلاق ارائه کند؛ همچنین محدودیتهایی برای انتقال اموال با هدف فرار از پرداخت مهریه پیشبینی شده است. هرچند این طرح همچنان در مسیر بررسیهای قانونی قرار دارد، اما فارغ از جزئیات آن، یک پرسش مهم را پیش روی جامعه قرار میدهد؛ آیا تقویت حمایتهای حقوقی از زنان به تضعیف خانواده منجر میشود یا میتواند به استحکام آن کمک کند؟
در نگاه نخست، برخی تصور میکنند هر قانونی که مسیر جدایی را شفافتر کند، به افزایش طلاق خواهد انجامید؛ اما بسیاری از حقوقدانان و جامعهشناسان معتقدند موضوع اصلی، «تسهیل طلاق» نیست، بلکه ایجاد تعادل در حقوق و تکالیف زوجین و کاهش بنبستهای حقوقی است. خانواده زمانی پایدار خواهد بود که هر دو طرف احساس امنیت، عدالت و امکان دفاع از حقوق خود را داشته باشند؛ نه اینکه یکی از طرفین صرفاً به دلیل پیچیدگیهای حقوقی، ناچار به ادامه یک زندگی آسیبزا شود.
در قوانین موجود، زن برای درخواست طلاق باید شرایط مشخصی مانند اثبات عسر و حرج یا برخورداری از وکالت در طلاق را احراز کند. به همین دلیل، بسیاری از پروندههای خانوادگی سالها در دادگاهها باقی میمانند و فرسایش روحی و مالی قابل توجهی برای زوجین و فرزندان ایجاد میکنند. طرح جدید تلاش کرده است در کنار حفظ چارچوبهای قانونی، برخی مسیرهای تازه را برای حل این بنبستها پیشبینی کند؛ از جمله اینکه اگر زن حاضر باشد از تمامی حقوق مالی خود صرفنظر کند و شرایط مقرر در قانون را داشته باشد، امکان درخواست طلاق برای او فراهم شود.
در کنار این موضوع، یکی دیگر از بخشهای مهم طرح، جلوگیری از انتقال اموال با هدف فرار از پرداخت دیون است. بر اساس توضیحاتی که از سوی برخی نمایندگان مجلس ارائه شده، اگر پس از ابلاغ مطالبه مهریه، اموال به قصد فرار از دین منتقل شود، این اقدام میتواند با ضمانت اجرای قانونی مواجه شود. هدف از چنین بندی، افزایش شفافیت در رسیدگی به دعاوی مالی و جلوگیری از تضییع حقوق طرفین عنوان شده است. اما اهمیت این بحث تنها در ابعاد حقوقی خلاصه نمیشود. از منظر اجتماعی، حمایت از زنان به معنای تقابل با نهاد خانواده نیست. تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد خانواده زمانی پایدارتر است که روابط در آن بر پایه اعتماد، احترام متقابل و امنیت حقوقی شکل بگیرد. زنی که احساس کند قانون در مواقع بحرانی از او حمایت میکند، الزاماً به دنبال پایان دادن به زندگی مشترک نیست؛ بلکه همین احساس امنیت میتواند زمینه گفتوگو، مصالحه و کاهش تنش را فراهم کند. از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که بخش عمدهای از طلاقها نتیجه سالها اختلاف، فرسایش عاطفی و مشکلات اقتصادی و اجتماعی است. در چنین شرایطی، قانون معمولاً در پایان مسیر وارد عمل میشود، نه در آغاز آن. بنابراین اصلاح قوانین طلاق بهتنهایی نمیتواند عامل افزایش یا کاهش آمار جدایی باشد؛ بلکه سیاستهای حمایتی در حوزه اشتغال، مسکن، آموزش مهارتهای زندگی، مشاوره خانواده و سلامت روان نیز نقش تعیینکنندهای در حفظ بنیان خانواده دارند. حمایت از زنان باید با تقویت خدمات مشاورهای، توسعه مراکز میانجیگری و آموزش حقوق خانواده همراه باشد. بسیاری از اختلافات، پیش از آنکه به دادگاه برسند، با گفتوگو و مداخله تخصصی قابل حل هستند. در مقابل، زمانی که هیچ راهحلی برای خروج از یک رابطه آسیبزا وجود نداشته باشد، نهتنها زن و مرد، بلکه فرزندان نیز بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد.
آنچه اهمیت دارد، نگاه متوازن به حقوق همه اعضای خانواده است. قوانین خانواده زمانی موفق خواهند بود که هم از حقوق زنان حمایت کنند، هم امنیت حقوقی مردان را حفظ کنند و هم منافع کودکان را در اولویت قرار دهند. اگر اصلاحات قانونی بتواند از اطاله دادرسی، اختلافات مالی و بیاعتمادی جلوگیری کند، در واقع به استحکام خانواده نیز کمک کرده است.
شاید مهمترین درس این بحث آن باشد که حمایت از زنان، الزاماً به معنای تسهیل جدایی نیست؛ بلکه تلاشی برای ایجاد عدالت، کاهش آسیبهای اجتماعی و فراهم کردن سازوکاری است که در آن هیچیک از طرفین احساس بیپناهی نکنند. خانوادهای که بر پایه عدالت و امنیت حقوقی شکل بگیرد، شانس بیشتری برای دوام خواهد داشت و اگر هم ادامه زندگی مشترک ممکن نباشد، پایان آن میتواند با تنش، آسیب و هزینههای کمتری همراه باشد.