نقض آشکار حقوق بینالملل در حمله به ایران
احسان محمدی
در طول حدود چهل روز جنگ تجاوزکارانه بر علیه ایران، امریکا و رژیم صهیونیستی بارها به زیرساخت های غیرنظامی ایران حمله ور شدند. از جمله مهم ترین آنها موارد زیر می باشند: زیرساختهای انرژی: انبارهای نفت، پالایشگاهها و میادین گازی از جمله میدان گازی پارس جنوبی؛ زیرساختهای آب: حمله به آب شیرینکن جزیره قشم و قطع آب ۳۰ روستا؛زیرساختهای حملونقل: حمله به حداقل ۸ خط راهآهن و فرودگاههای متعدد و همچنین جادهها، پلها و شبکههای حملونقل عمومی؛زیرساختهای ارتباطی و مخابراتی: حمله به زیرساختهای مخابراتی و ساختمانهای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران؛تأسیسات علمی و پژوهشی: هدف قرار دادن مؤسسه پاستور تهران که یک مرکز تحقیقاتی و سلامت عمومیبا بیش از یک قرن سابقه و عضو شبکه بینالمللی پاستور می باشد. همچنین حمله به مجتمعهای عظیم فولاد مبارکه به عنوان قطب صنعت کشور ایران و نیروگاه برق مبارکه نیز از دیگر موارد هدف قرارگرفتن زیرساختهای غیر نظامی ایران به شمار می آیند.
در حقوق بینالملل بشردوستانه، اصل اساسی این است که طرفین درگیر در یک مخاصمه مسلحانه باید همواره میان افراد و اهداف غیرنظامی از یک سو و نظامیان و اهداف نظامی از سوی دیگر تمایز قائل شوند. هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی غیرقانونی و ممنوع میباشد. اصل تفکیک سنگ بنای حقوق بینالملل بشردوستانه در زمینه هدایت مخاصمات است. این اصل در ماده ۴۸ و ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو (۱۹۷۷) و همچنین در حقوق بینالملل عرفی تثبیت شده است. بر اساس این قاعده، حملات تنها باید علیه اهداف نظامی صورت گیرد و هدایت حملات علیه اهداف غیرنظامی اکیداً ممنوع است. زیرساختهای غیرنظامی مانند بیمارستانها، مدارس، مناطق مسکونی و تأسیسات زیربنایی حیاتی ذاتاً مشمول حمایت بوده و نباید هدف حمله قرار گیرند. صرف وجود «ارتباط نظامی احتمالی» نمیتواند حمله به تأسیسات عمدتاً غیرنظامی را توجیه کند.
ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقی به اصل تناسب پرداخته است. بر اساس این اصل، حتی در صورتی که یک زیرساخت واجد شرایط یک هدف نظامی مشروع باشد، انجام حمله، در صورتی که انتظار میرود تلفات جانبی غیرنظامیان، آسیب به غیرنظامیان یا خسارت به اهداف غیرنظامی در مقایسه با مزیت نظامی مستقیم و مشخص مورد انتظار، بیشتر باشد، ممنوع است.
این اصل به ویژه در مورد زیرساختهایی که دارای کاربری دوگانه هستند یعنی هم برای اهداف نظامی و هم برای اهداف غیرنظامی استفاده میشوند از اهمیت حیاتی برخوردار است. به عنوان مثال، یک نیروگاه برق ممکن است هم تأسیسات نظامی را تغذیه کند و هم بیمارستانها، مدارس و منازل مسکونی را. در چنین مواردی، مهاجم موظف است پیش از حمله، ارزیابی کند که آیا خسارت ناشی از قطع خدمات غیرنظامی (مانند قطع برق بیمارستانها و سیستمهای تصفیه آب) در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار، مازاد خواهد بود یا خیر؟ خسارت گسترده به زیرساختهای حیاتی نظیر آب، برق و درمان که زندگی میلیونها غیرنظامی را تحت تأثیر قرار داده، به وضوح این اصل را نقض میکند.
برخی از زیرساختها از حمایت ویژه و تشدیدشدهای برخوردارند: اهداف ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی: بر اساس ماده ۵۴ پروتکل اول الحاقی، حمله، تخریب، خارجسازی یا از کار انداختن اهداف ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی مانند تأسیسات و منابع آب آشامیدنی، مواد غذایی و اراضی کشاورزی ممنوع است. همچنین استفاده از گرسنگی به عنوان یک روش جنگی نیز ممنوع میباشد. تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک: بر اساس ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی، تأسیساتی مانند سدها، خاکریزها و نیروگاههای هستهای، حتی اگر واجد شرایط هدف نظامیباشند، نباید مورد حمله قرار گیرند؛ زیرا چنین حملاتی ممکن است باعث آزاد شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات سنگین در میان جمعیت غیرنظامیشود.
حملاتی که علیه یک هدف نظامی مشخص هدایت نمیشوند یا از روشها و ابزارهای جنگی استفاده میکنند که قابل هدایت علیه یک هدف نظامی مشخص نبوده یا آثار آنها قابل محدودسازی نیست، ممنوع میباشند. به عنوان مثال، استفاده از بمبهای سنگین در مناطق شهری که قادر به تفکیک میان اهداف نظامی و اهداف غیرنظامی نیستند، مصداق حملات غیرهدفمند محسوب میشوند.
طرفین مخاصمه موظفند همواره مراقبتهای لازم را برای حفظ جان غیرنظامیان و اهداف غیرنظامیبه عمل آورند. این تکالیف شامل موارد زیر است: انجام تمام اقدامات ممکن برای راستیآزمایی این که اهداف مورد نظر، اهداف نظامی مشروعی هستند؛ انتخاب روشها و ابزارهای جنگی که خسارت تبعی به غیرنظامیان و اشیاء غیرنظامی را به حداقل برساند؛ خودداری از حمله در صورتی که مشخص شود خسارت وارده در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار مازاد خواهد بود؛ ارائه اخطار مؤثر در مورد حملاتی که ممکن است جمعیت غیرنظامی را تحت تأثیر قرار دهد.
مطابق ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، تنها آن دسته از زیرساختهایی که نقش مستقیم در عملیات نظامی ایفا میکنند، میتوانند مورد هدف قرار گیرند. هدف قرار دادن عمدی اهداف غیرنظامی، از جمله زیرساختهای غیرنظامی، در حقوق بینالملل بشردوستانه جنایت جنگی محسوب میشود. اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی در ماده ۸ به صراحت هدایت عمدی حملات علیه اهداف غیرنظامی را در مخاصمات مسلحانه بینالمللی به عنوان جنایت جنگی معرفی کرده است. همچنین، نقض اصول تناسب و احتیاط نیز در شرایط مناسب میتواند مسئولیت کیفری بینالمللی را به دنبال داشته باشد. رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ، هشدار داده است که حملات عمدی یا بیرویه به زیرساختهای حیاتی میتواند نقض فاحش حقوق بشردوستانه بینالمللی تلقی شود و وضعیتی ایجاد کند که در آن دیگر هیچ چیز ایمن نیست. با این حال امریکا و اسرائیل تاسیسات حیاتی از جمله پالایشگاههای نفت، مراکز انتقال برق، مخازن سوخت، خطوط آبرسانی و تاسیسات مخابراتی را هدف قرار دادند. چنین حملاتی برخلاف توجیهات نظامی ارائه شده، موجب اختلال در زندگی میلیونها فرد غیرنظامیشد. نابودی منابع انرژی و آب نه تنها بر سلامت و بهداشت عمومی اثرات منفی و مخرب دارد بلکه میتواند امنیت غذایی و اقتصادی جامعه را نیز ویران نماید. در نتیجه از منظر حقوق بینالملل، حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای ایران فاقد هرگونه توجیه حقوقی بوده و مصداق تجاوز و جنایت جنگی می باشد. همچنین در پرتو اصول مندرج در گزارشهای سازمان ملل متحد درباره “حمایت از زیرساختهای حیاتی در زمان جنگ”، این اقدامات ناقض اصول بنیادین حقوق بشردوستانه هستند.
