تهران و چهره نوین تاب‌آوری اجتماعی

زهرا نژادبهرام

 با همه گیر شدن ویروس کرونا طی سالهای اواخر دهه ۹۰ تجارب گران‌بهایی از تغییر شیوه ارتباطی مردم در تهران و شاید دیگر کلان شهرها حادث شده که کمتر مورد توجه بوده است . دراین دوره رفتارهای عمومی مردم به دلیل نگرانی ازشیوع بیماری و ناشناخته بودن راههای تسری تا زمان تولید واکسن و تزریق آن به شهروندان شکلی متفاوت تجربه شد . همه فعالیت های اجتماعی به نوعی در ظاهر متوقف شد و روابط اجتماعی به شکلی حداقلی در بعد فیزیکی آن محدود گشت .
آزمونی را جهان تجربه کرد که فقط بعد سلامت و کیفیت زندگی را در بر نگرفته بود بلکه مسئله تاب آوری شهری را نیز به چالش کشیده بود .شاید در نگاه اولیه به نظر میرسید جامعه با نوعی گسست اجتماعی و به نوعی نزول روابط اجتماعی روبه روشده اما شواهد نوع دیگری را به نمایش گذاشت .
روابط جدیدی با اشکال گوناگون در بستر فضای مجازی تحقق پیدا کرد که بستری از همکاری اجتماعی و تبادل افکار و اطلاعات را با خود همراه داشت .جامعه در حال یک دگرگونی بود . این دگرگونی که الزامات همه گیری ویروس برای شهروندان ایجاد کرده بود در مقطعی با نوعی سکون ارتباطی همراه بود، اما تاب آوری اجتماعی جامعه به نظر می رسید ،دگرگون شده و به سرعت جایگزین گردیده است . گروه‌های خانوادگی و دوستانه فعال‌تر شدند، ارتباطات مجازی جای بسیاری از دیدارهای حضوری را گرفت و شبکه‌های غیررسمی برای کمک به سالمندان و خانواده‌های آسیب‌پذیر شکل گرفت. در بسیاری از محلات، تأمین مایحتاج روزمره از طریق فروشگاه‌های محلی، ارتباطات همسایگی و شبکه‌های مجازی قابل مشاهده بود وشاید اهمیت آن بیش از گذشته آشکار شد. این تاب آوری اجتماعی مبحث متفاوتی از شهر تهران را به نمایش گذاشت. این مهم در شرایط جنگ های فروردین و اسفند ماه سال گذشته قابل مشاهده بود !.
به‌رغم مسدود شدن اینترنت بین الملل اما با بهره گیری از ظرفیت محدود اینترنت داخلی و ارتباطات خانوادگی و همگرایی عمومی شکلی از تاب آوری به نمایش درآمد که قابل تامل بو! لذا نگاهی دوباره به وضعیت تاب آوری اجتماعی شاید بتواند راه پیش رو را برای کلان شهرها به خصوص آینده تهران روشن تر کند!. به ویژه که برخی نگرانی ها برای کلان شهرها در جهان به نوعی در ادبیات شهر تهران نیزوارد شده است . مفاهیم نظیر افول سرمایه اجتماعی ، از دست رفتن محله و ضرورت باز سازی آن و …..اما شاید تهران و دیگر شهرهای ایران به نوعی دیگر با این مسئله روبرو شده اند ! و کمتر اثار موارد ذکر شده در آنها قابل مشاهده باشد . در واقع در نگاه به تهران شواهدی قابل مشاهده است که این نوع گزار ها را نقض می کند .چرا که هنوز پیوندهای خانوادگی در تهران حرف نخست را می زند و هنوز ارتباطات میان فردی و جمعی قابل تامل است. اما یقینا تغییری شکل گرفته و این تغییر به معنای فروپاشی یا از دست رفتن نیست.
در واقع اگرچه، در گذشته بخش بزرگی از تاب آوری اجتماعی در پیوستگی خونی و قبیله ای معنا دار می شد و خانواده ها به صورت گسترده زیست می کردند ؛ اگر چه مفهوم محله به عنوان مکان شهری بستری برای همدلی وهمگرایی اعضا محله بود. اما نکته قابل توجه دراین است که به رغم تغییر ساختارهای کالبدی و نظام های اجتماعی پیشین ، همچنان ارتباط ها شکل میگرد اما تغییراتی جدی ! اما سوال این است که این تغییر منجر به کاهش تاب آوری اجتماعی شهر تهران شده یا آنکه تغییر و دگرگونی فضای تازه ای از ارتباطات را تعریف کرده که تاب آوری را تقویت ساخته است !؟.
به نظر می رسد این تغییر منجر به شکل گیری نوعی تازه ای از ارتباط شده که بر شالوده همان ارتباطات قبلی است اما متنوع تر و نوین تر گشته است .گروه‌های ورزشی در پارک‌ها، شبکه‌های مذهبی، مدارس، انجمن‌های داوطلبانه، محیط‌های کاری، گروه‌های مجازی و اجتماعات مبتنی بر علایق مشترک، لایه‌های جدیدی از پیوندهای اجتماعی را شکل داده‌اند.
لذا شاید بتوان گفت که تهران دیگر شهر محله ها نیست و تلاش برای باز آرایی محله به مفهوم پیشین کمتر پاسخگو است . بلکه تهران شهر شبکه های ارتباطی است ؛ شبکه های ارتباطی با موضوعات جدید و متنوع که شاید در گذشته کمتر قابل مشاهده بود ! به عبارت دیگر ظاهرا این شهر بیش از هر چیز، شهری در حال دگردیسی است؛ شهری که در آن اشکال قدیم و جدید تعلق به صورت هم‌زمان حضور دارند . آنها در تعامل با یکدیگر، الگوهای تازه‌ای از همبستگی و تاب‌آوری را پدید می‌آورند. ازاین رو شاید تهران در حال گذار از شرایط پیشین به سوی شرایط جدید است . شرایطی که آینده تعلق های شهری و ارتباطی را بانوعی از ارتباطات موضوع محور تجربه می کند . این مهم به معنای حذف پیوندهای سنتی نیست بلکه به معنای تغییر در معنا و مفهوم تازه ای از ارتباط است .
درنهایت به نظر می رسد تهران شهری است که آینده خود را در بستر دگرگونی تجربه می‌کند؛ از این منظر، امید به آینده این شهر در بازگشت به گذشته و یا حتی نفی آن نیست ، بلکه در تلاش برای فهم این رابطه و ایجاد ظرفیت های تازه برای خلق اشکال نوظهور تاب‌آوری اجتماعی است.
درو اقع ، آشکار شدن این واقعیت که روابط اجتماعی الزاماً از میان نرفته‌اند، بلکه در حال تغییر شکل هستند، امری حیاتی در تعریف تهران امروز است . لذا این شهر به نظر می آید در حال تجربه جدید تعلق به شیوه های گوناگون در بستر ابزار های متفاوت جهان ارتباطی است . این سرمایه را پاس بداریم و آن را افزون کنیم !.