از برجام تا مکانیسم ماشه

علیرضا توانا

مکانیسم ماشه در ادبیات سیاسی و بین‌المللی، به‌ویژه در مورد برجام (برنامه جامع اقدام مشترک)، اصطلاحی است که برای اشاره به سازوکاری خاص در توافق هسته‌ای ایران استفاده می‌شود؛اصطلاح مکانیسم ماشه پیش‌تر در حوزه‌های اقتصادی و امنیتی نیز به‌کار می‌رفت.
مفهوم کلی آن این است که اگر یک طرف توافق یا معاهده تعهدات خود را نقض کند، بدون نیاز به مذاکرات طولانی یا تصمیم‌گیری مجدد، به‌طور خودکار اقدام یا مجازات پیش‌بینی‌شده علیه او فعال می‌شود.
پس از مذاکرات طولانی ایران و گروه ۱+۵ (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین و آلمان)، برای رفع نگرانی غرب از احتمال نقض توافق توسط ایران، یک سازوکار نظارتی و تنبیهی طراحی شد. این سازوکار در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل گنجانده شد. هدف آن این بود که اگر ایران به تعهدات خود عمل نکرد، تحریم‌های سازمان ملل بدون امکان وتو و بدون مذاکرات طولانی به‌طور خودکار بازگردند.
ایده‌ی «مکانیسم ماشه» از دهه‌های میانی قرن بیستم در نظریه‌های بازدارندگی و قراردادهای بین‌المللی مطرح شد. اصل ماجرا این بود که وقتی طرفین توافق نمی‌توانند به هم اعتماد کامل داشته باشند، یک سازوکار خودکار طراحی می‌کنند تا اگر کسی تخلف کرد، تنبیه به‌طور فوری و بدون مذاکره‌ی مجدد فعال شود.
این شبیه «بیمه» یا «ضامن اجرا» است؛ چون طرف ناقض نمی‌تواند با لابی یا وقت‌کشی، مانع مجازات شود. اما سوال مهم اینجاست که تبعات فعالسازی مکانیسم ماشه برای جمهوری اسلامی ایران چیست؟
مکانیسم ماشه مثل یک کلید اضطراری طراحی شده؛ یعنی اگر فعال شود، تبعات فوری و گسترده‌ای به همراه دارد که در ادامه به آنها اشاره خواهم کرد؛
بازگشت خودکار تحریم های شورای امنیت که از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ کشور را درگیر کرده بود که از جمله مهم ترین آن ها محدودیت صادرات و واردات و ممنوعیت های پولی و مالی می باشد. تبعات سیاسی و بین المللی آن کشور جمهوری اسلامی ایران را در جایگاه متهم قرار خواهد داد و انگشت کشورها به سمت آن اشاره خواهد داشت.
از تبعات اقتصادی آن میتوان به صفر رسیدن سرمایه گذاری خارجی و به صفر رسیدن خرید حامل های انرژی کشور و فشارهای خارجی بر بخش حمل و نقل و امور بیمه ای قراردادها و …  اشاره کرد؛ با فعالسازی مکانیسم ماشه تنش ها و بحران های منطقه ای بالا خواهد گرفت و مردم باید آماده هر اتفاقی باشند زیرا همیشه زیان های ناشی از تحریم و جنگ زندگی مردم را به طور مستقیم تحت تاثیر قرار میدهد.
برای کم شدن تاثیر این اتفاقات روی زندگی مردم توصیه میکنم که کارشناسانی که دلسوز این سرزمین و مردم هستند ، نقشه تاثیر یا (impact map) تحریم ها را ترسیم کنند و با راه های اصولی از آسیب بیشتر به مردم ایران جلوگیری کنند.